حمید صوفی
تماس با من
پروفایل من
نویسنده (های) وبلاگ حمید صوفی
آرشیو وبلاگ
      اینجا ازناست* (این وبلاگی گردشگری ، تاریخی و اجتماعی است)
سنگ نگاره های ازنا نویسنده: حمید صوفی - یکشنبه ۱٧ آذر ۱۳۸٧
نقل از سایت :www.homayen.com
ازنا یکی از شهرهای شرقی استان لرستان است که هم مرز با استان مرکزی است.از طریق پیام اینترنتی در تاریخ 25/7/87 ، توسط دوست خوبم جناب آقای حجت امانی مطلع شدیم که سنگ نگاره هایی توسط ایشان در شهرستان ازنا کشف شده است .
بعد از تماس تلفنی و هماهنگی های لازم ، قرار شد طی فرصتی از قبل تعیین شده ازمحوطه سنگ نگارهای آن دیار باز دید و بررسی هایی داشته باشیم.
دریک صبح  زود پاییزی طبق قرار قبلی به اتفاق ایشان راهی محوطه های سنگ نگارهای کشف شده در ازنا شدیم .بعد از طی مسافتی با اتومبیل در جاده آسفالت وارد جاده ای خاکی و مال  رو شدیم ،مسافتی را با اتومبیل سواری با سختی طی کردیم تا جایی که دیگر امکان جلو رفتن با  ماشین نبود . وسیله نقلیه را رها کردیم و پیاده به ادامه راه پرداختیم
محلی که ما در آن طی طریق می کردیم نامش دره یال بود که بعلت زیستگاه هدهد های فراوان  اهالی، به آن سرزمین هدهدها یا بوبو سلیمانی نیز می گویند. چند دقیقه ای پیاده روی نکرده بودیم که از دور تخته سنگ های قهوه ای رنگ در دیواره سمت راست دره نمایان شد، از دور بعضی نقوش که اندازه آنها بزرگ بود دیده می شد. دراولین نگاه همچون اکثر محوطه های ایران اولین نقش هایی که  خوش آمد گویی می کردند ،  نقوش بزهای کوهی بودند.
  نقوش از تکنیک هنری قوی برخوردارنبودند و اکثرا ضمخت و بدون ظرافت بودند که به نظر نگارنده دو دلیل می تواند داشته باشد.
1- سخت و ناصاف بودن  بوم های سنگی.
2- قدمت زیاد که انسان ها در آن دوران هنوز از مهارت کافی برای ایجاد نقش های با تکنیک هنری قوی برخوردار نبوده اند. قدمت سنگ نگاره های موجود دراین دره باهم متفاوتند، چراکه همه آنها در یک دوره مشخص ایجاد نشده اند. کهن ترین آثارحکاکی در این محوطه مربوط به فنجان نما ها cuo marks  است که طبق بررسی دانشمندان در نقاط مختلف دنیا کهن ترین آثار بجامانده از بشرند با قدمتی ورای پانزده هزارسال. نقوش اکثراً متعلق به بزهای کوهی و تعدادی انسان های کماندار است که با توجه به نمونه های سالیابی شده توسط کارشناسان غربی درایران متعلق به هزاره های سه تا هشت ق.م . Prehistoric RockArt   می باشند.
نیاکان ما در هزاره های قبل ضمن کسب مهارت های لازم در ایجاد حکاکی ها و نگارگری ها ازطریق آموزش ، دانش کافی نیز برای انتخاب بوم هایی مبتنی بر شاخصه های علمی را نیز از نظر دور نداشته اند. بوم هایی را برای حکاکی انتخاب می کرده اند که اغلب دارای شاخصه های خاصی بوده اند :
1 – بوم شیب تند داشته باشد و بهترین بوم شیب 90 درجه است.
2-  جهت بوم به طرف شرق یا جنوب شرق باشد.
3- بوم دارای رنگ بستر مناسب باشد تا آثار دارای جلوه نمایی باشند.
4-  بوم نزدیک آب یا گذر افراد باشد تا اثرهنری منظرگاه مخاطبان باشد ( درخواست فراوانی آب،احترام به نقش های مقدس و ابعاد زیبا شناختی وهنرمحیطی)
با انتخاب شاخصه های فوق کمترین لگاریتم و ریزفرسایش های ممکن بر بوم ها براثر عوامل طبیعی ایجاد می شود ، بطوری که بعد از گذشت هزاران سال وقتی به آنها نگاه می کنیم ، در نگاه نخست گمان می شود این نقشها حداقل دویا سه سال پیش حکاکی شده اند ، ذهنیتی که خیلی از کسانی که دانش و تجربه  کافی نداشته اند، دچارآن شده اند! نقش هایی که تقریباً قدمت بیش از پنج هزارساله دارند ولی هنوز رنگ آنها به نخودی نگراییده است.
موارد مطروحه از اصولی بوده است که  نیاکان ما بخوبی ازآن پیروی کرده اند.
نقوش مقدس اغلب درکنار آب حک شده اند تا کمک به فراوانی آب ، زایندگی و فراوانی نعمت کنند و از طرف دیگر انسان هایی که از کنار آنها می گذرند بر کنار آنها نقش های جدید حک کنند تا مشمول کاری خیر شوند!

Ñ -  بوم های شرقی د ره یال ازنا:

I  - اندازه و ارتفاع بوم :  ارتفاع بوم ها از سطح زمین بیش از یک متر ، بزرگترین طول بوم نزدیک به سه متر و  عرض آن بیش ازدو متر است.

II  - زاویه شیب و جهت بوم :
 این بوم ها از زوایای شیب متعددی نسبت به سطح افق برخوردارند ، تقربیاً  75  تا  90 درجه متفاوت است.
 
III  - جهت  قرار گرفتن بوم :
جهت قرار گرفتن همه بوم ها روبه شرق است و بوم هایی که دارای چنین شرایطی هستند ، نقوش آنها از شانس ماندگاری بیشتری برخوردارند. نکته قابل توجه اینکه نقوش آنها از میزان هوازدگی و فرسایش کمتری نیز برخوردارند و انسان در نگاه اول احساس می کند از قدمت کمتری نسبت به نقوشی که در جهت غرب واقع شده و شیب کمتری دارند و رنگ نقوش آنها شبیه بستر شده برخوردارند که این دیدگاه یک گمراهی است.
 
IV - تعداد نقوش و نوع نقوش:
نقوش بز کوهی 57  مورد ، نقش های انسان کمان دار و بدون کمان 3 مورد. حیوانی شبیه به گراز 1 مورد . نقش های نیمه تمام 2مورد ، نقشی شبیه به سگ 1مورد . مجموع نقوش 64  مورد است .
 
V - میزان هوازدگی نقوش :
 میزان هوازدگی و ریز فرسایش های بوجود آمده برروی نقوش این بوم بسیار کم است و رنگ حکاکی ها به رنگ نخودی کم رنگ در آمده اند ، در مقایسه با بوم هایی که در جهت غرب هستند و شیب کند دارند، بسیار جوان  می نمایند در صورتی که چه بسا این نمونه های شفاف از آن نمونه های مکدر قدیمی تر باشند!
 
VI  - اندازه نقوش حکاکی شده :
 اندازه نقوش در ابعاد گوناگون حک شده اند ، بزرگترین نقش متعلق به یک بزکوهی است به اندازه بیست و دو سانتیمتر و کوچکترین آنها نیز متعلق به یک بزکوهی است به اندازه هفت سانتیمتراست.
 
 VII –میزان عمق حکاکی ها :
همه ی نقوش حکاکی شده از نوع سنگ نگاره های  Petroglyps  می باشند وبر اثر ضربه زدن های کوبشی (Pecking) دقیق و یک نواخت به وسیله سنگ برسنگ ، استخوان حیوانات بر سنگ و فلزات برسنگ ایجاد شده اند، هیچ یک از نقوش به روش کششی  و با رنگ ایجاد نشده اند. عمق حکاکی ها از 1mm  تا 5mm متفاوت است و همه آنها از یک میزان هوازدگی برخوردارند و طی دوره های مختلف حک شده اند  .
 
 VIII- جهت قرار گرفتن نقوش :
جهت قرار گرفتن تمام نقوش بزکوهی بجز9 مورد به طرف  سمت راست است که از حکمت خاصی پیروی می کنند.
 
IX  - ابزارهای بکار رفته جهت حکاکی ها :
ابزار های بکار رفته شده در ایجاد حکاکی ها براساس دوره آنها و سختی سنگ بوم می تواند متفاوت باشد ، بنظر نگارنده نقوش منظم بی تردید توسط ابزارهای نوک تیز و سخت ایجاد شده اند و نقوش غیر دقیق و بهم ریخته می تواند از ابزارهای غیر تیز همچون استخوان حیوانات یا سنگ های آذرین باشد که اینگونه سنگ ها هم در محوطه زیاد است.


اقای امانی با دوست خود
X  - نوع حکاکی ها :
 همانطور که در بالا ذکر شد تمام نقوش براثر ضربه های( کوبشی Pecking ) منظم و دقیق در کنارهم ایجاد شده اند (پیکسل ) و هیچ یک از نقوش دراینجا به روش کششی ایجاد نشده اند، بنظر نگارنده تمامی حکاکان از آموزش های خاصی برخوردار بوده اند که توانسته اند در مرحله اول بدون خراب کردن بوم ها، چنین نقوش منظم و دقیقی را، با داشتن حالت های مورد نظر (روح ) بیافرینند.
 
 XI – قدمت نقوش و دیگرآثار :
برای پی بردن به تقدم و تاخیرحکاکی نقوش ایجاد شده ، وقتی ما قادر به قضاوت و ارزیابی منطقی خواهبم بود که یک بوم با شرایط یکسان  (شیب و جهت بوم ) داشته باشیم ، بهترین ابزار های دقیق برای قضاوت دقیق سن نقوش درایران، باتوجه به نبود مکانیسم های علمی، مقایسه آنها با خطوط مشخص شناخته شده در دوره های تاریخی و ماقبل تاریخی است، که ما تاکنون در ایران از این طریق سال یابی نسبی داشته ایم (خطوط عربی با ذکر تاریخ ، خطوط پهلوی ساسانی و خطوط اشکانی ، خطوط میخی ، خطوط هندسی عیلامی و خطوط سطری هیروگلیف     ( ایدئوگرام یا اندیشه نگار)  البته میزان شیب کتیبه و جهت آن اگر نمونه ی سالیابی شده باشد با کتیبه ای با همین مختصات ( زاویه ، جهت ، جنس سنگ ، شرایط آب و هوای یکسان) قابل مقایسه است. این گمانه زنی ها ، داده هایی نزدیک به کربن سنجی و تحلیل ریز فرسایش و اپتیک در بر دارد.
 
XII - میزان خدشه های وارد شده :
 سنگ نگاره ها توسط عوامل متعددی در معرض  اضمحلال و نابودی هستند :
فرسایش بیولوژی ( گل سنگ ها و دیگرگیاهان) ، فرسایش نمکی (نفوذ آب به درون سنگ ها و تبخیر آن آب  و باقی ماندن نمک حاصل از تبخیر  باران، که با ترکیب دوباره آب باعث انفجار در شکاف سنگ ها می شود)،  فرسایش  انجمادی ( نفوذ آب درون شیارها و انجماد آنها که باعث متلاشی شدن سنگ می شود ) 0 فرسایش حرارتی ( سرد و گرم شدن در  روز و شب  باعث انقباض و انبساط و متلاشی شدن بستر می شود ) فرسایش بوسیله اسید ها (  ترکیب آب باران با CO2  و ایجاد اسید کربنیک ) فرسایش بوسیله گازها ( در اثر سوزاندن زغال سنگ و دیگر سوخت های فسیلی ایجاد گاز های SO2 و CO2 می شود  که با نشست آنها بر سنگ باعث نابودی آنها می شود)  فرسایش تابش مستقیم نور آفتاب که باعث کم رنگ شدن و محو آثارآنها می شود واز همه خشن تر و بیشتر عوامل انسانی است ، ( حفر گودال های متعدد در زیر بوم و ... )  که می توان برای حراست از آنها اقدام به ساخت محفظه های آهنی همچون تارمی های آرامگاه ها، با میله های بلند فلزی و سقف هایی با شیشه یا پلاستیک های شفاف محصور و محفوظ کرد و از آسیب های طبیعی و انسانی  وارده به آنها باهزینه هایی ناچیز جلوگیری کرد.   
XIII - جنس سنگ و رنگ بوم :
جنس سنگ تخته سنگ ها از جنس رسوبی شیل است. که براثر عوامل طبیعی اکثراًمتخلخل شده اند و درحال نابودیند.
 
  XIV -   تأثیر شیب و جهت بوم ها، بر میزان فرسایش سنگ نگاره ها :
چنانچه سطح بومی که سنگ نگاره ها برروی آنها حکاکی شده است به صورت عمودی قرار داشته باشد به دلیل عدم ماندگاری آب و عدم نفوذ کمتر آب در حفره های سطح سنگ، میزان فرسایش آن کمتراست، هرچه شیب سطح بوم کمتر باشد ، ضریب تخریب در آنها بیشتراست ، درسطح افقی و در فضای آزاد بیشترین حد فرسایش ایجاد می شود. اگر زاویه سطح بوم با امتداد افق را با α نشان دهیم ضریب فرسایش را مطابق فرمول زیر می توان نوشت:

1+cosα  E.F.

بعنوان مثال میزان محاسبه فرسایش سنگ نگاره ای با زاویه 60 درجه نسبت به افق تقریباٌ چنین است، 
  1.5   = 1+ 60 cos   فرسایش این بوم با زاویه 60 درجه  5/1 برابر ازسنگ نگاره ای که بوم آن به امتداد قائم قرار دارد بیشتراست.

 نقش هایی از بزهای کوهی با تکنیک هنری ضعیف و ضمخت که نشان از قدمت زیاد آنها دارد.

 همچنین جهت قرار گیری بوم ها از لحاظ جغرافیایی در فضای آزاد دارای فرسایش هایی متفاوت دارند . بگونه ای که نگاره حکاکی شده بر روی بوم های در جهت غرب به دلیل تأثیر بیشتر باد، باران و تابش نور خورشید، در معرض فرسایش شدیدتری نسبت به سنگ نگاره روی بوم  های در فضای باز در جهت شرق قرار دارند. اگر زاویه عمود برسطح بوم با جهت شرق را با θ نشان دهیم ضریب فرسایش را مطابق فرمول زیر می توان نوشت:

1+cosθ  E.F.

     بعنوان مثال : میزان فرسایش برای سنگ نگاره ای که  در فضای باز جهت سطح بوم آن در راستای امتداد جنوب قرار دارد تقریباٌ 1.5=  180/90+ 1 برابر سنگ نگاره ای است که روی بوم در فضای آزاد به امتداد شرق قرار دارد و برای امتداد غربی تقریباٌ   2=  180/180+ 1 برابر می باشد.

XV -  چون و چرایی بوجود آمدن نقوش :
موزه های سنگی ، هنرهای صخره ای .
سنگ نگاره ها، آینه های تمام نمای زندگی نیاکان ما (مهر ، محبت ، سادگی و شادی)
محوطه های سنگ نگاره ها در ایران باستان کتاب های سنگی هستند که نویسندگان وهنرمندان  آنها، در   دوره های مختلف ، زمانی که انسان هنوز زبانی برای گویش و خطی برای نوشتن نداشته، بواسطه آنها حرف  زده و شرح زندگی خود و دیگران وحتی محیط اقلیمی خود را تصویرکرده اند. سنگ نگاره ها، نماد هایی از: زبان ، خط ، آداب و رسوم ، اسطوره ها ، ادبیات و تعیین قلمرو و پیشرفت پلکانی بشریتند، در واقع سنگ  نگاره ها، علایم و نشانه هایی هستند که از طریق آنها نیاکان ما توانسته اند زندگی کنند و دوام بیاورند.
سنگ نگاره ها گنجینه های تجربه هردوره بشریتند که نسل به نسل انتقال یافته اند. شاید اگر سنگ نگاره ها نبودند آثاری از تمدن ، فرهنگ و پیشرفت امروزی هم نبود، مگر نه اینکه تمدن ها حاصل ساخته ها و تجارب بشری است.
   
 
XVI – ویژگی های مشترک و پیوستگی سنگ نگاره ها:
سنگ نگاره های ازنا چهار ویژگی و پیام مشترک با کل سنگ نگاره های ایران دارند.

1 – وجود 90 درصد  نقوش بزکوهی باسبک و طرح های مشابه در کل ایران.

2- کهن بودن کلیه نقوش حکاکی شده باسبک و طرح های مشابه در کل ایران.

3- وجود هنردر آنها ( هنرهای صخره ای) همگون با کل سنگ نگاره های ایران.

4- انگیزه 90  در صد  نقوش حکاکی شده ریشه در اسطوره های ماقبل تاریخی دارد.

    Ancient rock art - Ibex and holy symbols: the footprint of God
نقش بزهای کوهی با قدمت زیاد و رنگ حکاکی روشن ، نشان از جهت بوم و شیب تند بوم دارد.
 
 
سنگ نگاره ها کهن ترین زبان گویای بشریتند  که در آنها رمز و رازهای بسیار نهفته است، برای درک آنها نیاز به عشق، ایثار و تعمق است ، این همان اکسیری است که اسرار و حلقه های مفقوده بسیاری را در آینده آشکارخواهند کرد.
 
 
فنجان نماها  Cup Marks 
 
 به گودی های ایجاد شده توسط انسان ها در ادوارکهن فنجان نماها (cuo marks ) گفته می شود، به تعبیری به گودیهای کوچکی که ساخته دست بشرند فنجان نما گفته می شود و آنها از کهن ترین و گسترده ترین آثار موجود در میان سنگ نگاره های ایران و جهانند.
فنجان نماها توسط ابزارهای خاصی (سنگ ، استخوان حیوانات و فلزات ) ایجاد شده اند، اندازه (عمق و قطر) آنها از دو تا بیش از سی سانتیمتر متفاوت می باشد.  در ایران بزرگترین آنها در تیران (اصفهان ) و تیمره  (خمین و گلپایگان ) کشف شده که قطر دهانه و عمق آنها بیش از سی تا سی وهشت سانتیمتر است.
فنجان نماها در مکان های خاصی برای کاربرد های معتدد حکاکی شده اند. اندازه اولیه آنها اغلب کوچک بوده و براثر گذشت زمان و کارکرد با آنها اندازه  (قطر و عمق ) آن نیز افزایش یافته است .
کاربری فنجان نماها درایران و جهان بعضاً متفاوت ازهم بوده است، البته در ایران علاوه بر بعضی کارکرد های مشابه بادیگر نقاط دنیا ، البته رمز و رازهای خاص خود را نیزداشته است.
اولین و کهن ترین کاربرد آنها گرفتن عصاره گیاهان و خرد کردن ساقه خشک گیاهان ،غلات و حبوبات بوده است که این کارها شاید بیشتر توسط زنان صورت می گرفته است. حتی محلی برای نگهداری مواد اعم از جامد و مایع نیز بوده اند ، ما در کنار زیستگاه های کهن این آثار را با ابعاد و اندازه های مختلف ومتعدد می بینیم.  سنگ گردی وجود داشته که آن سنگ گرد را درفنجان نما بر روی گیاه خشگ و تازه می چرخانده یا می کوبیده اند.
 
 فنجان نماها Cup Marks  کهن ترین و گسترده ترین آثار هنری بشر بر روی کره زمین با کارکردهای مختلف. 
 
محل : ازنا                                           عکاس :محمد ناصری فرد 
 
 
فنجان نماها آثار حکاکی و بجامانده از بشرند که عمری طولانی دارند، شاید علت بوجود آمدن آنها بر اثر تصادف بوده باشد و با استفاده از گودی های طبیعی بر روی سطوح سنگ های صاف آغاز شده باشد.
هرچه از زندگی بشر بر روی کره زمین بیشتر می گذشته، تعداد و تنوع فنجان نماها بیشتر می شده. علاوه بر تنوع و تفاوت ، کاربری آنها نیز متنوع می شده ، تا جایی که کاربری آنها برای رفع نیازهای اولیه به سطح بالاتری ارتقا می یابد.

1-                کارکرد گاهشماری .

2-                کارکرد جهت نمایی.

3-                کارکردهای آیینی .

دراین محوطه دو بوم از هم جدا وجود داشت که یکی از بوم ها 26 فنجان نما و بر بوم دیگری که کوچکتر  بود حدود 9 فنجان نما وجود داشت. بنظر نگارنده این فنجان نما ها به احتمال قوی محلی برای عصاره گیری گیاهان مقدس (هوم ، گوکرن،مهرگیاه، مورد، جینسینگ، ریواس ) بوده ، چراکه در گذشته های دوره از شیره گیاهان مقدس بویژه  هوم  زیاد استفاده می کرده اند چراکه عقیده داشتند عصاره گیاه هوم: دوردارنده مرگ است. او بخشنده فرزند نیک، آورندهٔ توانمندی، تندرستی، فزایندگی، بالندگی، توانایی تن ، انـدیـشه‌ورزی و آورندهٔ صلح و آشتی و آرامش است. لازم به ذکر است که تعدادی  ازفنجان نماهای ایجاد شده بر روی بوم ها از بین رفته ، ولی خوشبختانه تعداد زیادی از آنها سالم مانده اند و براحتی قابل مشاهده اند.

کشورهای زیادی هستند که در آنها فنجان نما کشف شده است که بدین قرارند.

Africa. South Africa. ceania. Australia. Canada. United States. Arizona. California. Colorado.  Kansas. Minnesota. Missouri. New Mexico Ohio. South Carolina. Texas. Central merica. Nicaragua. South America. Uruguay. Europe. France. Italy. Norway. Asia. India. Afqhanistan. Khowar. Pakistan. Azerbaijan.Armenina.

متاسفانه درایران تاکنون برروی این آثارکهن و پر رمز و راز کوچکترین کاری نشده ، خوشبختانه اولین بار است  که ما وارد عرصه مطالعاتی آنها در ایران می شویم و موفق شده ایم درنقاط مختلف ایران تعدادی از آ نها را کشف کنیم و به چون و چرای اولیه  آنها بپردازیم.

سنگ نگاره های دره باغ ازنا:

 
در بازگشت از ازنا به کوه های اطراف روستایی بنام دره باغ برخورد کردیم  ضمن بررسی کوه ها ، موفق به کشف نمونه های متعددی از سنگ نگاره ها شدیم. که بیشترین نقوش تکراری بزکوهی بود . جهت همه آنها روبه غرب بود و به شدت صدمه دیده بودند .
 
نقش یک بزکوهی با تکنیک هنری قوی که گل سنگ او را فراگرفته است.
   محل :دره باغ                   عکاس : محمد ناصری فرد

 
رنگ اکثر نقوش شبیه به رنگ بستر شده بود که شناسایی آنها را دشوار ساخته بود. با اینکه از قدمت کمتری نسبت به سنگ نگاره های دره یال برخوردار بودند ولی  آنها بقدری تیره بودند که در نگاه نخست تشخیص آنها دشوار بود. شاید افرادی که اطلاعات دقیق و علمی ندارند گمان کنند این نقوش خیلی قدمت دارند در صورتی که چنین نیست ، عمق حکاکی ها کمتر از یک میلمتر است ، چون مقابل وزش مستقیم باد ، باران و برف قراردارند. علت حکاکی آنها با این وضعیت بی دلیل نبود چراکه بوم مناسب و دلخواه آنها  وجود  نداشته است.

تعداد تقریبی آنها به بیش از یکصد مورد می رسد که جهت ارزیابی دقیق تر نیاز به مطالعات جامع و طولانی دارد.

BIG HORN SHEEP— rain, counting

نقش یک بزکوهی با تکنیک هنری قوی و تبلوری از روح هنرمند که رنگ حکاکی شبیه رنگ بستر شده است.
محل :دره باغ                   عکاس : محمد ناصری فرد
 
  نظرات ()
مطالب اخیر Bird's Sound Of Desert , Azna 2010 صدای پرندگان دشت های ازنا لزوم تدوین طرح تحول شهری ازنا آغاز سال 2014 میلادی منطقه حفاظت شده شامل سفیدکوه سیدمحمد خاتمی با حضور در منزل دکتر حسن روحانی با وی دیدار کرد. فشار خون سربند در گذر زمان زن کوهنورد که به طرز معجزه‌آسایی زنده مانده بود کوهنوردی را از سرگرفت راه‌آهن ازنا با جانفشانی‌ من به ثمر نشست ! نوروز 1391
کلمات کلیدی وبلاگ ازنا (٥) دورود الیگودرز (٢) جاپلق (٢) فرزیان (۱) مومن آباد (۱) سفید کوه (۱) اشتران کوه (۱) لرستان گهر (۱) اشترانکوه (۱) دورود (۱) azna (۱) ایران (۱) لرستان (۱)
دوستان من تبادل لینک منتظران مهدی ازنا وبلاگ چغاگرگ وبلاگ كوهدشت وطنم دلفان نداي زاگرس ازنا نیوز دردهاي كهنه يك شهر خاطرات يك ازنايي شهر من ازنا ازنا ، شهر ياران گروه تاريخ شهرستان ازنــا خبرگزاري كوهستان سرد اليگودرز اولين وبلاگ رسمي روستاي گندمينه مونوگرافي روستاي دوزان ايل ميوند - چهارلنگ بختياري ايل ميوند - چهارلنگ بختياري پايگاه خبري لرنا نفس پاك زاگرس دورود پايتخت طبيعت ايران نازنيني ازدره شهر ازنا شهر غیور مردان بختیاری ازنا خبر اخبار فناوری اطلاعات کلوب مدیران و متخصصان شبکه اجتماعی بهشت من