حمید صوفی
تماس با من
پروفایل من
نویسنده (های) وبلاگ حمید صوفی
آرشیو وبلاگ
      اینجا ازناست* (این وبلاگی گردشگری ، تاریخی و اجتماعی است)
معمای گاپله (جاپلق) نویسنده: حمید صوفی - جمعه ۳ آذر ۱۳۸٥

معمای گاپله

گاپله (gapale) نام باستانی سرزمین پهناوری است که در غرب فلات مرکزی ایران واقع شده است .این نام که قدمتی به درازای تاریخ دارد این پرسش را بوجود آورده که این منطقه چرا و چگونه به این نام خوانده شده است ؟ برای یافتن پاسخ لازم است کتاب کهن تاریخ را به دقت ورق زده تا گذشته ایران را در دوران باستان بررسی کنیم . زیرا پیشینه گاپله جدای از تاریخ ایران نمی باشد . محدوده جغرافیایی گاپله باستانی در غرب فلات مرکزی ایران واقع شده و از خوانسار و گلپایگان شروع گردیده و خمین ،ازنا ، شمال بروجرد تا نزدیکی ملایر و جوکار را شامل شده ، بخشهایی از شازند و اراک را فرا گرفته و تا نزدیکی دشتهای ساوه امتداد می یافته است . گرچه اکنون این منطقه به عللی از جمله قرار گرفتن در میان چند استان به مرور زمان کم وسعت شده وبه شهرستانهای  ازنا ـ شازند و خمین محدود گردیده اما هنوز آداب و رسوم، لهجه ، نژاد و فرهنگ آنان به قوت خود باقی مانده است . تاریخچه گاپله به قبل از ورود اسلام به این منطقه بر میگردد. منطقه ای بسیار قدیمی و باستانی در ایران  نامی آرییایی و پارسی دارد که شواهد نشان میدهد که این نام قبل از مادها وجود داشته و در در زمان هخامنشیان ، اشکانی و ساسانی حفظ گردیده و بعد از اسلام به صورت معرب جاپلق به دست ما رسیده است . ماد سرزمینی باستانی در هزاران سال پیش در کوهپایه های زاگرس واقع و تا مناطق مرکزی ایران امتداد می یافته و دارای جامعه ای توسعه نیافته بود . حدود ماد از آذربایجان (آتورپاتکانا) تا پارس گسترش داشته و جامعه ای پراکنده و عشیره ای در آن ساکن بوده اند[1]. مطاق بررسی های بعما آمده از قرن هفتم قبل از میلاد تمام نامهای مادی دارای ریشه آریایی بوده که نشان از مهاجرت آرییایی ها به ماد از قرن ها قبل می داده است[2]. زبان ایرانی (آریازنتو)دارای ریشه هندواروپایی بود که توسط قبایل آسیایی میانه بویژه آریایی های مهاجر که به سوار کاری و دامداری اشتغال داشتند به این سرزمین آورده شده بود[3]. پیشرفت زبان ایرانی ملاک بسیار خوبی برای تاریخگذاری در دوران باستان از شرق به طرف غرب ماد که زبانی غیر ایرانی داشته اند بوده است [4]. در پژوهش قبلی گفتیم در غرب ماد قوم بسیار جنگجو و خونریز آشور بودند که دائماً مناطق اطراف را جهت بدست آوردن ثروت قتل و غارت میکردند . آشوریان یک خصیصه خوب داشته که از شرح جنگها ، لشکرکشی ها،پیروزی ها و نام مناطق تحت اشغال خود کتیبه هایی تهیه و در پی کاخ پادشاهان خود قرار داده تا در روزگار ویرانی ساختمان ، پادشاه بعدی هنگام بازسازی ، کتیبه ها را یافته و یاد آنان همیشه باقی بماند . بدینسان لوح های آنان حفظ میگردید . باستان شناسان اروپایی در کاوشهای خود کتیبه ای فراوانی از آنان یافتند که شرح جنگها و لشکرکشی آشوریان گفته شده و نام مناطق باستانی تسخیر شده در هزاره اول قبل از میلاد ذکر شده بود . نتیجه بسیار جالب توجه بود . در یکی از کتیبه ها به خط میخی باستانی چنین آمده است .(... و سارگون دوم پادشاه آشور به سمت اُرارتو حرکت کرده که در آن هنگام شورش بزرگی در یکی از ایالات ماد که به تازگی فرمانبردار شده بود بوقوع پیوست ، سپس لشکریان علیه شورشیان اقدام کرده و به سمت شرق ماد پیشروی کرده ، سپاهیان آشور در جنگ توانستند قلعه ای را در گاپله (Bit gapaЇa = جایگاه گاپله ای ها) تصرف کرده تعدادی اسیر و دامهای زنده گرفتند[5] . این منطقه باستانی گاپله و قدیمی ترین کتیبه بوده که در حدود 3000 سال پیش از آن نام می برد ، اسم آن در سالنامه های آشوری ذکر گردیده و تاریخ آن به 850 قبل از میلاد بر میگردد!. این کتیبه که سند بسیار معتبر و ارزشمندی از دوران باستان برای پیشینه گاپله بوده ، نشان میدهد که آشوریان نیز در آنزمان گاپله را  به همین نام میخوانده اند ، حال سوال اینجاست که چرا آشوریان گاپله را به همین صورت ذکر کرده اند ؟ جواب معما این است که در مناطق شرقی ماد ( شامل منطقه گاپله) به دلیل عقب ماندگی اجتماعی و زندگی عشیره ای نام مناطق ریشه واضح ایرانی داشته و به اسم قبایل و بزرگان نامگذاری می شده است [6]. لذا بنا به استناد مناطق ذکر شده ، کتیبه  های بدست آمده و نقش جغرافیای  این منطقه شامل دشت های حاصلخیز و تاثیر آب و هوا در جذب اقوام مهاجر ، به گمان زیاد گاپله نام تیره یا دسته ای از قبیله پارتاکنیان و آریزنتیان از اقوام مهاجر بوده است[7] .که پس از ورود به اینجا نام خود را روی این منطقه گذاشته بعلت داشتن زمینهای آبرفتی و حاصلخیز به کشاورزی حرفه ای مشغول شده و جایگاه و محل زندگی گاپله ای ها گردیده است . این گمان که شاید نام اوستایی گائوپرثوه(gao persove) ،گاپرثه، گاپهله و گاپله از یک ریشه  بوده و بمعنی گاوداران و کشاورزان [8]که کنایه از امر قوی کشاورزی در دشت گاپله در زمان باستان بوده باشد موئد این مطلب است .با این تفاسیر شهر معروف و باستانی گابایی (gabai) ، گابین یا گابه که از زمان هخامنشیان تا ساسانیان برجا بوده و پاره ای آنرا نزدیک اصفهان گفته اند  در این منطقه قرار داشته است[9]، که برای مسئولان فرهنگی ازنا و لرستان جای دفاع دارد . کوتاه سخن اینکه با قدمت و فرهنگ منطقه ازنا و گاپله چرا ما شهروندان پیگیر وضعیت فرهنگمان نبوده آنوقت ملتمسانه توقع توسعه ویشرفت از دیگران داریم !!! لذا پژوهش انجام گرفته تقدیم به همشهریان و افتخاری ارزنده برای منطقه گاپله و ازنا می باشد که نام آن بطور مستند هزاران سال بدون تغییر حفظ گردیده است و کمترین موردی از اینگونه مناطق تغییرنیافته در ایران موجود میباشد .  و تذکری برای مسئولین بویژه مسئولان لرستان باشد که به روشهای مختلف هویت تاریخی و فرهنگی ازنا و گاپله را نادیده می انگارند. امید است همشهریان عزیز جهت هرچه بهتر درخشیدن این منطقه کوشا بوده و همانطور که گذشتگان مایه افتخار ما بودند ، باعث سربلندی آیندگان این شهر و منطقه باشیم .%

نکته:

عدم پژوهش کافی و نقد و بررسی گذشته تاریخی شهرستان ازنا و بخش گاپله به اشتباه این تصور را بوجود آورده این منطقه فاقد پیشینه تاریخی می باشد!!! در حالیکه بنا به پژوهش های بعمل آمده در بعضی مقاطع تاریخی از غنای بیشتری برخوردار است. و این نویدی برای همه دوستداران، علاقه مندان یا کسانی که به نوعی ریشه در اینجا دارند باشد که اولا مطالب و ناگفته هایی از دوران های مختلف تاریخی اعم از سلوکی ، عرب ، قیام ابومسلم خراسانی و بابک خرمدین، مغولها و ترکان ، اتابکان لر، صفویه ، افشاریه و زندیه ( بصورت مختصر یا مفصل) در منطقه جاپلق و ازنا  موجود است ولی متاسفانه وقت و حوصله کافی نیاز بوده که می بایست از منابع مختلف و گوناگون تاریخی استخراج گردند آنچه که نیز بدست آمده خلاصه ای از اهم مطالب بوده که نزدیک به 2 سال ( نیمه وقت)  زمان صرف و به طور مقدماتی و شناخت اجمالی جمع آوری گردیده است.

                                                                ارادتمند ـ حمید صوفی

منابع و مأخذ این پژوهش


-[1] فرضیه ای درباره ازنا – نویسنده

[2]- تاریخ ماد . م.دیاکنوف ترجمه کریم کشاورز ص 142

-[3] تاریخ ماد . م دیاکنوف ص 146

[4] تاریخ ماد. م دیاکنوف ص 145

-[5] تاریخ ماد. م دیاکنوف ص 199 . رجوع به توضیحات [266]. کتیبه رسمی آشور سطر  64 ..

-[6] تاریخ ماد. م دیاکنوف صص 145 و 198

-[7] هرودوت اقوام آریایی را پارتاکنیان ، بوسیان ، آریزنتیان، استروخاتیان ،بودیان و مغان نام برده است.

[8]- منطقه ما گاپهله [ گائوش= گاو ، پرثوه= پهله باستانی که به قسمتی از ماد اطلاق می شده  است ]. این کلمه یا ترکیب پارسی بوده در اصل یعنی پهله گاوی ، گاوداران. در گاپله  به کشاورز ، گاودار هم گفته می شود.  منطقه ای از پهله که گاو مهمترین مشخصه آن باشد( منظور امر زراعت بوده ) یا نخستین بار از گاو برای زراعت در دوران باستان استفاده می شده است. در زمان ساسانیان هم گابرا پلهه( gabra palaha) به معنی کشاورزان آزاد یا زمینداران مستقل بوده اما معلوم نیست اینجا را میگفته اند .این اصطلاح تا بین النهرین و سومر هم نفوذ کرد. گریشمن

[9]- محسن عسگری ـ محمد رسولی ، پیرامون تاریخچه گاپله . در مرکز گاپله روستایی بنام گابار یا گاوبار وجود دارد که اکنون پابرجاست. در خوارزم و سغدیا هم شهری بنام گابایی بوده ، موئید مهاجرت آریایی ها به این منطقه است .      

 

 

  نظرات ()
مطالب اخیر Bird's Sound Of Desert , Azna 2010 صدای پرندگان دشت های ازنا لزوم تدوین طرح تحول شهری ازنا آغاز سال 2014 میلادی منطقه حفاظت شده شامل سفیدکوه سیدمحمد خاتمی با حضور در منزل دکتر حسن روحانی با وی دیدار کرد. فشار خون سربند در گذر زمان زن کوهنورد که به طرز معجزه‌آسایی زنده مانده بود کوهنوردی را از سرگرفت راه‌آهن ازنا با جانفشانی‌ من به ثمر نشست ! نوروز 1391
کلمات کلیدی وبلاگ ازنا (٥) دورود الیگودرز (٢) جاپلق (٢) فرزیان (۱) مومن آباد (۱) سفید کوه (۱) اشتران کوه (۱) لرستان گهر (۱) اشترانکوه (۱) دورود (۱) azna (۱) ایران (۱) لرستان (۱)
دوستان من تبادل لینک منتظران مهدی ازنا وبلاگ چغاگرگ وبلاگ كوهدشت وطنم دلفان نداي زاگرس ازنا نیوز دردهاي كهنه يك شهر خاطرات يك ازنايي شهر من ازنا ازنا ، شهر ياران گروه تاريخ شهرستان ازنــا خبرگزاري كوهستان سرد اليگودرز اولين وبلاگ رسمي روستاي گندمينه مونوگرافي روستاي دوزان ايل ميوند - چهارلنگ بختياري ايل ميوند - چهارلنگ بختياري پايگاه خبري لرنا نفس پاك زاگرس دورود پايتخت طبيعت ايران نازنيني ازدره شهر ازنا شهر غیور مردان بختیاری ازنا خبر اخبار فناوری اطلاعات کلوب مدیران و متخصصان شبکه اجتماعی بهشت من